Σημειώσεις
Σημείωμα της Βάσως Τσαούλη, εγγονής του:
Για πολλά χρόνια έζησε στη Σκοτεινή Αργολίδας (στη φωτογραφία, δεύτερος από δεξιά σε πανηγύρι στην Σκοτεινή το 1937), μαζί με τους δύο αδελφούς του, τον Παναγιώτη και τον Γιάννη, επίσης μπαλωματήδες. Εκεί δούλεψαν ως περιπλανώμενοι τεχνίτες, σε μια περιοχή που συγκέντρωνε εργάτες, κτηνοτρόφους και αγροτικούς πληθυσμούς με διαρκή ανάγκη για επιδιόρθωση υποδημάτων. Η κοινή τους ζωή και δουλειά ακολουθούσε τον σκληρό ρυθμό του επαγγέλματος.
Η οικογενειακή μνήμη διασώζει και ένα τραγικό γεγονός της εποχής: ο αδελφός Γιάννης σκοτώθηκε για τα μάτια μιας γυναίκας(? Ένα περιστατικό που φωτίζει τη σκληρότητα των καιρών, τις εντάσεις της ξενιτιάς και την απουσία θεσμικής προστασίας, μέσα σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι ζούσαν μακριά από τον τόπο τους, μόνοι και εκτεθειμένοι. Η καταγωγή της οικογένειας Παναγόπουλου ήταν από το Μουλάτσι, χωριό της Γορτυνίας, από τα γνωστά για τους περιπλανώμενους τεχνίτες του. Από εδώ έφευγαν άντρες μπαλωματήδες, γανωματήδες και καλαϊτζήδες, ακολουθώντας εποχικές διαδρομές προς τους κάμπους της Ηλείας, της Μεσσηνίας και την Αργολίδα. Επέστρεφαν σπάνια, όταν το επέτρεπαν οι δουλειές και οι δρόμοι. Ιστορικό σημείωμα
Οι μπαλωματήδες της Γορτυνίας και η ξενιτιά...
Οι μπαλωματήδες υπήρξαν για αιώνες βασικός κρίκος της αγροκτηνοτροφικής οικονομίας. Σε εποχές όπου το παπούτσι δεν αντικαθίστατο αλλά επισκευαζόταν ξανά και ξανά, ο μπαλωματής ήταν απαραίτητος σε κάθε χωριό. Ειδικευόταν στο τσαρούχι και στην αρβύλα, υποδήματα φτιαγμένα από χοντρό δέρμα, κατάλληλα για σκληρά εδάφη και βαριά εργασία. Η Γορτυνία, με την ορεινή της μορφολογία και τις περιορισμένες δυνατότητες βιοπορισμού, ανέπτυξε ισχυρή παράδοση περιπλανώμενων τεχνιτών. Το Μουλάτσι, όπως και χωριά της Ανδρίτσαινας και της Καρύταινας, αποτέλεσε τόπο προέλευσης μπαλωματήδων που ζούσαν μήνες ή και χρόνια μακριά από τα σπίτια τους. Η τέχνη περνούσε από πατέρα σε γιο, χωρίς γραπτά καταστατικά αλλά με άγραφους κανόνες τιμής και επαγγελματικής τάξης.
Η ξενιτιά των μπαλωματήδων δεν ήταν μόνο οικονομική ανάγκη· ήταν και σκληρή ανθρώπινη εμπειρία. Μακριά από οικογένεια και κοινωνικό έλεγχο, σε προσωρινούς τόπους εγκατάστασης, γεννιούνταν εντάσεις, πάθη και συγκρούσεις, όπως εκείνη που κόστισε τη ζωή του αδελφού Γιάννη στη Σκοτεινή Αργολίδας.
Η παρακμή του επαγγέλματος ήρθε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, με την επικράτηση των βιομηχανικών υποδημάτων και των μόνιμων τσαγκαράδικων. Μαζί του χάθηκε και ένας ολόκληρος τρόπος ζωής.
Ο Γιώργος Παναγόπουλος, μπαλωματής από τον Ατσίχωλο, ενσαρκώνει την ιστορία μιας γενιάς ανθρώπων που έζησαν στον δρόμο, δούλεψαν σκληρά και πλήρωσαν βαρύ τίμημα τη ζωή της ξενιτιάς. Η μνήμη του δεν αφορά μόνο μια οικογένεια, αλλά την κοινωνική ιστορία της Γορτυνίας και της λαϊκής Ελλάδας...
