Για την ηθικοπολιτική πλευρά τού ζητήματος. Κάτω από τις συνθήκες που ζούμε, η σιωπή δεν είναι «χρυσός». Διότι η σιωπή μπορεί να ερμηνευθεί σαν αποδοχή ή συναίνεση. «Ο σιωπών δοκεί συναινείν» (Qui tacet consentire videtur, όπoιoς σιωπά φαίνεται ότι συναινεί, κατά το ρωμαϊκό δίκαιο). Δεν έχω λοιπόν το δικαίωμα να σιωπήσω, αφού σωπαίνοντας θα εμφανιζόμουν ως αποδεχόμενος ή ανεχόμενος τά όσα γίνονται. Υπάρχουν στη ζωή, την ατομική και την κοινωνική, στιγμές που πρέπει κανείς να πει τό μεγάλο ναι ή το μεγάλο όχι.
Σε τέτοιες στιγμές, σαν τις τωρινές, το ουσιώδες είναι, πιστέψτε με, να προστατεύσει κανείς τόν εαυτό του, όχι από τη δίωξη, αλλά από τον εξευτελισμό. Να περισώσει τήν αξιοπρέπειά του ως ανθρώπου, ως πολίτη, ως επιστήμονα. Και έτσι να περιφρουρήσει, επίσης, το κύρος τής πανεπιστημιακής έδρας που έχει τήν τιμή να κατέχει, η οποία, ως έδρα τής πολιτικής ελευθερίας, είναι φυσικό, εφ' όσον βρίσκεται στο ύψος της, να δέρνεται από τις πολιτικές καταιγίδες...
Αν το αποψινό μου μάθημα συμβεί να είναι το τελευταίο, θα ήθελα να σας παρακαλέσω να κρατήσετε από τη διδασκαλία μου την ουσία της. Τη σημασία τής πολιτικής ελευθερίας, ως ιστορικής κατακτήσεως για την παραπέρα εξέλιξη τού κοινωνικού βίου και ως προϋποθέσεως για τη γενικότερη απελευθέρωση και καταξίωση τού ανθρώπου. Και επειδή θεωρία και πράξη είναι αλληλένδετες, το ουσιώδες είναι να μείνει κανείς ελεύθερος, όρθιος και αλύγιστος απέναντι στους καταναγκαστικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς τών κρατούντων.
Μην επιτρέψετε να σάς εξανδραποδίσουν. Διατηρήστε, μέσα στους ζοφερούς και άρρωστους καιρούς, άγρυπνη και ανυπόταχτη τη σκέψη σας, περιφρουρήστε τήν άγια υγεία και ρωμαλεότητα τής ψυχής σας, κρατήστε στητό και αγέρωχο το ωραίο ανάστημά σας. Και αν η Εξουσία, που την συμφέρει να έχει παθητικούς και πολιτικά αδιάφορους υπηκόους, σάς πει ότι, έτσι κάνοντας, δεν είστε φρόνιμοι και νομοταγείς πολίτες, αποδείξτε της ότι καλός πολίτης είναι μόνον ο ελεύθερος πολίτης, ο συνειδητός, ενεργός και υπεύθυνος πολίτης. Και θυμίστε της ότι ο Περικλής είχε πει στον «Επιτάφιο», όποιος αδιαφορεί για τα πολιτικά πράγματα τού τόπου του είναι όχι φιλήσυχος, αλλά άχρηστος, «αχρείος» πολίτης. Και μη ξεχνάτε, στις σημερινές δύσκολες για την πατρίδα μας και το λαό μας περιστάσεις, τα λόγια του ποιητή, θέλω μ’ αυτά να σας αποχαιρετήσω. Όσοι το χάλκεον χέρι, βαρύ τού φόβου αισθάνονται, ζυγόν δουλείας ας έχωσι. Θέλει αρετήν και τόλμην η Ελευθερία...
ΑΡΙΣΤΟΒΟΥΛΟΣ ΜΑΝΕΣΗΣ
Ο Αριστόβουλος Μάνεσης γεννήθηκε στο Αργοστόλι το 1922 και πέθανε στην Αθήνα σαν σήμερα 2 Αυγούστου τού 2000. Χωρίς υπερβολή, υπήρξε ο τελευταίος έλληνας συνταγματολόγος, στη γραμμή τών Σαρίπολου και Σβώλου, που δεν ήταν απλός συνταγματικός «υπηρέτης τής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας», ως έχουν «εξελιχθεί" σήμερα οι «διακεκριμένοι» συνταγματολόγοι μας.
Σπούδασε τη Νομική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μετεκπαιδεύτηκε στο Δημόσιο Δίκαιο στα πανεπιστήμια τής Αμιένης και της Χαϊδελβέργης, το 1953 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ τού Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή τού Αριστοτελείου, υφηγητής το 1957, έκτακτος καθηγητής το 1961 και τέσσερα χρόνια αργότερα τακτικός καθηγητής στην έδρα τού Συνταγματικού Δικαίου.
Εκεί τον βρήκε το 1967 η απριλιανή δικτατορία, στην οποία αντιστάθηκε από την πρώτη στιγμή, ως μέλος τής «Δημοκρατικής Άμυνας». Η δράση του επέφερε τή δίωξή του από το καθεστώς και τον εκτοπισμό του στο Λιδωρίκι. Εν συνεχεία αυτοεξορίστηκε στη Γαλλία (1970 - 1974), όπου δίδαξε Δημόσιο Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο τής Αμιένης και όπου το 1981 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ.
Με τη μεταπολίτευση επέστρεψε στην Ελλάδα και ξαναδίδαξε Συνταγματικό Δίκαιο στη Νομική τού Αριστοτελείου, κοσμήτωρ τής σχολής τη διετία 1974 - 1975. Μετακλητός καθηγητής στη Νομική Σχολή Αθηνών, εξελέγη τακτικός καθηγητής τού Συνταγματικού Δικαίου στη σχολή τού Καποδιστριακού το 1980, κοσμήτωρ τής Νομικής τις διετίες 1982 - 1983 και 1987 - 1988.
Το κείμενο που φέρει την υπογραφή του είναι απόσπασμα από το τελευταίο μάθημα στους φοιτητές του προτού συλληφθεί και εκτοπιστεί από τη δικτατορία στις αρχές τού 1968. Υπάρχει άραγε σήμερα πανεπιστημιακός δάσκαλος και δη συνταγματολόγος που μπορεί να κάνει τέτοιο μάθημα; Να μιλήσει χωρίς «συνταγματικές» περιστροφές;
Μά, θα πείτε, σήμερα δεν έχουμε δικτατορία...