Μία από τις εξέχουσες μορφές που τιμώνται σήμερα από τον Ελληνισμό είναι ο απαγχονισθείς από τους Οθωμανούς το Πάσχα του 1821 (10 Απριλίου) Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος ο Ε΄. Η πατριαρχική του δράση υπήρξε καθοριστική για την πνευματική και διοικητική ανασυγκρότηση του Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο.
Ο Γρηγόριος ο Ε΄, ως γνωστόν, γεννήθηκε στην Δημητσάνα το 1745 ή 1746 από φτωχή οικογένεια και το κοσμικό όνομά του ήταν Γεώργιος Αγγελόπουλος. Γονείς του ήταν ο βοσκός Ιωάννης και η Ασημίνα Αγγελοπούλου. Υπάρχει ωστόσο ισχυρή τοπική παράδοση ότι ο Γρηγόριος γεννήθηκε στον παλιό Ατσίχωλο ή Ατζίχολο, που τότε βρισκόταν απέναντι από το σημερινό χωριό, δεξιά της περιοχής του Βαρδουβά, όπου ακόμα και σήμερα υπάρχει αγροτική οικία (καλύβι) οικογένειας Αγγελοπουλαίων («Μπολόκου»). Η εγγύτητα του παλαιού ατσιχωλίτικου οικισμού με την Δημητσάνα, όπου ο μικρός Γεώργιος έλαβε τις βασικές σπουδές του, ενέτεινε πιθανότατα την «βεβαιότητα» για την δημητσανίτικη καταγωγή του.
Προς ενίσχυση αυτής της παράδοσης παραθέτουμε δημοσίευμα της εφημερίδας «Αρκαδικά» από το 1957, το οποίο αναφέρει ότι ο Ατσιχωλίτης μοναχός του Αγίου Όρους Χρυσόστομος, κατά κόσμον Χρίστος Δ. Κουρουνιώτης, βρήκε εκεί βιβλία που τεκμηρίωναν τα ως άνω. Υπενθυμίζουμε ότι και ο εκλιπών Μητροπολίτης Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως Θεόφιλος είχε την ίδια άποψη. Η πιθανή ωστόσο σύγχυση ως προς την καταγωγή του Γρηγορίου του Ε΄ και άλλων ιστορικών προσώπων της εποχής εξηγείται από το δεύτερο μέρος του δημοσιεύματος που παραθέτουμε («…και άλλους κληρικούς θεωρούν Δημητσανίτες, …, αφού η ονομασία Δημητσανίτης εδήλωνε τον Γορτύνιο»…).
Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ο Ατσίχωλος ήταν «παρών» στη Επανάσταση του ’21, την 205η επέτειο της οποίας τιμάμε σήμερα…
Ο Ατσίχωλος το 1821…
Η πρώτη γραπτή μνεία περί της υπάρξεως του χωριού ανάγεται στους προεπαναστατικούς χρόνους, από την βυζαντινή εποχή και συγκεκριμένα το 1386, επί Δεσποτάτου του Μορέως και επί Δεσπότου Θεοδώρου του Α΄, αν και ο οικισμός φαίνεται να υπήρχε από πολύ ενωρίτερα.
Επόμενες γραπτές μαρτυρίες περί της υπάρξεως του Ατσιχώλου, στην παλαιά θέση πάντοτε (βλ. παραπάνω), ανάγονται πολύ αργότερα, στα μισά του 17ου με αρχές του 18ου αιώνα (Τάσου Γριτσόπουλου, Ιστορικά σημειώματα (Ατσίχωλος), «Φωνή Γορτυνίας», Φ. 319/10.01.1949).
Επί τουρκοκρατίας ο Ατσίχωλος δεν έμεινε αλώβητος. Υπέστη και αυτός τις συνέπειες της δουλείας, όπως και όλες οι άλλες περιοχές. Κυρίως οι κάτοικοι ήταν υπόχρεοι στην καταβολή, εκτός των άλλων φόρων, του κεφαλικού φόρου (χαράτσι), που ήταν φόρος για να έχει κάποιος το δικαίωμα να φέρει την «κεφαλή» του επί των ώμων. Σ’ αυτόν τον φόρο δεν ήταν υποχρεωμένοι οι Τούρκοι υπήκοοι και αυτό ήταν αιτία να «τουρκεύουν» αρκετοί, θεληματικά ή φαινομενικά ή διά της βίας.
Το ότι υπήρχαν στον Ατσίχωλο Τούρκοι ή Έλληνες εξισλαμισμένοι (εξωμότες) προκύπτει από διάφορα δικαιοπρακτικά έγγραφα, όπου υπογράφουν σαν μάρτυρες Τούρκοι κάτοικοι του Ατσιχώλου, όπως Μουσταφάς, Μπραήμης, Τσελεπής, Χασάνης, Αλής, Μεχμέτ Πασά, Ισούφης. Η εγκατάσταση αυτών των «Τούρκων», πέραν των εγγράφων, προκύπτει και από διάφορα τοπωνύμια που έμειναν ως κατάλοιπα, όπως Μπαριάμι, Κατσιπάρι, Γεραλή, Μπογλάτζη, Χαρατσάρι.
Στην περίοδο της Επανάστασης του 1821, ο Ατσίχωλος προσέφερε, όπως και όλα τα άλλα μέρη, τις υπηρεσίες του στο Έθνος. Από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, τα οποία είναι η κύρια πηγή για τις πληροφορίες που μπορούμε να αντλήσουμε σχετικά, αναφέρουμε, χωρίς να αποκλείσουμε και την ύπαρξη και άλλων, τους εξής αγωνιστές, Ιερέας Θεόδωρος Γαϊτανάρης, Χρήστος Αθ. Σκουρλάς, Χρήστος Μεργούπης, Αθανάσιος Μεργούπης, Αθανάσιος Λιάπης, Τάσης Μπερτζελέτος, Παναγιώτης Καλογερόπουλος.
